gegnisht - gramatika
Rregulla mbi orthografín e gjuhës shqipe të shkrueme të vendosuna prej Komisís Letrare
* 1 PARATHÂNË.
* 2 Parime e rregulla mbi ortografín e gjuhës shqipe të shkrueme të vendosuna prej komisís letrare
* 3 § 1.
* 4 § 2.
* 5 § 3.
* 6 § 4.
* 7 § 5.
* 8 § 6.
* 9 § 7. Mbi tingllin e vogluem “ë”:
* 10 § 8.
* 11 § 9.
* 12 § 10.
* 13 § 11.
o 13.1 RRADHUE FJALËSH
* 14 1. Fjalë qi duhen m’u-shkrue me mb.
* 15 II. Fjalë qi duhet m’u-shkrue me nd
PARATHÂNË.
Mbas porosís së marrun prej të Naltes Komandë m. e r. të XIX Trup Ushtrije me urdhnin E. V. Nr. 128/I më 24. II. 17, i cili po shtypet këtu ngjitun, Komisija letrare shqipe ka vijuem kërkimet e veta mbi fonetikën e dialektit t’Elbasanit me qellim që me i dhânë nji trajtë mâ të caktueme orthografís së gjuhës së shkrimit.
Tue u-mbështetun mbi këto kërkime Komisija letrare dau që me i përmirsuem në disa pika Rregullat e orthografís, sidomos për sa u përket formavet të dyzueme, nga të cilat zgjodhi ato, që mâ tepër i pëlqejnë fonetikës së djalektit të marrun për themel.
Po shtypë pra nji botim të dytë të Rregullavet t’orthografís me përmirsimet e pëlqyeme, të cilat nuk i sjellin asndonji ndryshim themeluer Rregullavet të përparshme.
Shkodër, Tetuer 1917 Komisija Letrare Shqipe
Parime e rregulla mbi ortografín e gjuhës shqipe të shkrueme të vendosuna prej komisís letrare
Komisija letrare ka pasë vendosun deri tash disa parime mbi orthografín e gjuhës shqipe. Mbi këto parime, të ndryshueme, të shtueme e të permirsueme, po themelohen rregullat këtu mâ poshtë.
§ 1.
Orthografíja e gjuhës do të jetë, për sa të mundet, fonetike; d.m.th. gjuha do të shkruhet ashtu si flitet sot prej popullit. Si themel i orthografís do të mirret djalekti i Elbasanit me disa përmirsime.
§ 2.
Ndër këto përmirsime do të hyjnë disa ndryshime typike, qi u përkasin formavet etymologjike të fjalvet të ruejtuna mâ mirë në djalektin tosknisht e në disa nendjalekte gegnishte.
§ 3.
Ndonse gjuha shqipe ka tri farë sasísh, d.m.th. ka zânore të gjata, të mesme e të shkurtuna, sasija nuk do të shenjohet përveç se ndë librat e gjuhsís e ndë rasat e tregueme ndë § 9.
§ 4.
Me gjith këtê Komisija Letrare, sot për sot, e shef me arsye qi këto parime të mos ndiqen fjalë për fjalë, e të metat, qi do të ketë këjo mënyrë orthografije, j’a len kohës s’ardhshme e shpreson se zhdrivillimi i gjuhës ka për t’a gjetë vetë udhën e mesme.
§ 5.
Tufat e bashkzânorevet mb, nd e ngj, të zbrujtuna në djalekt t’Elbasanit, do të shkruhen e të shqyptohen ndë formën e vjetër të ruejtun mâ mirë në djalektin tosknisht e në disa nendjalekte gegnishte; për shembull: nder, ndrikull, rend, mbret, mbathë, mbushë, kâmbë, ungjill, engjëll etj.
§ 6.
Dyzânoret ie, ue, ye, të cilat në djalekt t’Elbasanit janë përmbledhun në zânoret e gjata í, ú, ý, (qíll, díll, shtíll; thú, ftú, punú, mú; krŷ, lŷ, rrefŷ e tj.) do të shkruhen të plota ashtu si janë në djalekt tosknisht e në disa nendjalekte gegnishte (qiell, diell, miell, shtiell; thue, ftue, shkue, punue, mue; krye, lye, rrëfye e tj.
§ 7. Mbi tingllin e vogluem “ë”:
Ë-ja mund të gjindet ja ndë mest ja në fund të fjalvet.
-
a) Ndë mest të fjalvet do të shkruhet aty ku e lypë etymologjija e ku shqyptohet në tosknishte; për shembull: shëndet, rrëfye, këndue e tj.
-
b) Në fund të fjalvet ë-ja ka vjeftje etymologjike; e fonetikisht shenjon qi zânorja e rrokjes së përparshme âsht sasije të mesme.
Për përdorimin e saj në fund të fjalvet po jipen pra këto rregulla:
-
1. Të gjithë emnat femnorë, qi nuk mbarojnë me zânore e qi janë njirrokës ase qi kanë theksin mbi rrokjen e mbrâme, marrin ndë rasën emnore të paskâjueme të veçorit nji “ë” në fund; për shembull; punë, mollë, lopë, derë, luginë, pelhurë, parmendë, ndigjesë, gjarpnushë e tj., në vend qi: Shkodër, kumbull, vegël, lakën, kokërr, etj. Ketë rregull e ndjekin edhe disa të pakë emna mashkullorë, të cilët kanë zânorën e rrokjes së përparshme sasije të mesme: për shembull: burrë, grunë, djalë, djathë, gjalpë, në vend qi: kal, mall, ball, e tj.
-
2. Të gjithë adjektivat e pjesësit (participat) qi kanë nji formë për të dy gjinít e qi mbarojnë me nji a mâ tepër bashkzânore e me rrokje të theksueme e të mesme marrin nji “ë” në fund; kështu: i butë e butë; i mirë e mirë; i gjatë e gjatë; i shpejtë e shpejtë; i vobekë e vobekë; i shpërvjeltë e shpërvjeltë; i shëndoshtë e shëndoshtë, në vend qi: i bukur e bukur, i vjetër, e vjetër, i vogël e vogël e tj.
Disa të pakë adjektiva, sidomos prej atyne qi rrjedhin nga verbat e qi mbarojnë me rrokje të theksueme e të gjatë, marrin ë-n vetëm ndë gjinín femnore për shembull; i fort e fortë; i lir e lirë; i that e thatë; e ndonji tjetër.
-
3. Përveç atyne, qi përmenden ndë pikat 2 c 3 të § 9, të gjitha fjalët e tjera, qi mbarojnë me rrokje të mesme të theksueme e me nji a mâ tepër bashkzânore marrin nji “ë” në fund; për shembull: shkojmë, folë, bâjmë, puntorë, kryetarë e tj.
§ 8.
Artikujt, parapriset (prepozicjonet) e lidhoret (konjunkcjonet), qi kanë, “ë” në fund, do të shkruhen pa këtê vetëm përpara zânorevet; për shembull: t’ardhunit, s’âmës, nd’arkët, mb’udhë; nd’ardhtë, nd’iktë e tj.; përkundrazi: të bukurit, së motrës, së madhës, ndë shtëpí, mbë gur, ndë thashë, ndë bleftë e tj.
§ 9.
Për shenjimin e sasís së gjatë po jipen këto rregulla. Sasija e gjatë do të përfytyrohet me theksën e mprehtë (ˊ) e do të shenjohet:
-
1. mbi të gjitha ato fjalë qi mund të sjellin ndërlikim në kuptim; për shembull: puntorí e puntori, drejtorí e drejtori, Shqiptarí e Shqiptari, barí e bari, dasí e dasi e tj.
-
2. mbi rasat gjinore, dhânore e kallzore të numrit veçuer të trajtës së skâjueme t’emnavet femnorë, e mbi rasën kallzore të skâjueme t’emnavet mashkullore, rrâja e të cilvet mbaron me nji zânore të gjatë; si edhe mbi rasën emnore të skâjueme e mbi rasën hjekore të paskâjueme të shumorit kur rrokja âsht prapë e gjatë; për shembull; dhís, dhín, thít, dhísh; rrufés, rrufét, rrufésh; shkërbás, shkërbán, shkerbásh; kán, qét, qésh, barín, barít, shén e tj.
-
3. mbi tri vehtjet e shumorit t’aoristit të verbavet qi mbarojnë me rrokje të gjatë; për shembull: pám, pát, pán; lám, lát, lán; pím, pít, pín; blém, blét, blén e tj.
§ 10.
Të gjithë emnat femnorë, qi mbarojne me nji zânore, kur thohen në formë të skâjueme marrin “j” ndë mest të rrâjës e të mbaresavet a, e; për shembull: grue-j-a, shpi-j-a, dituni-j-e, bukuri-j-e.
§ 11.
Për shenjimin e tingllit hunduer po jipen këto rregulla: Tinglli hunduer do të përfytyrohet me theksën (ˆ) hundore e do të shenjohet vetëm në këto rasa:
-
1. Mbi të gjitha a-t hundore të gegnishtes, të cilavet në tosknishte u përgjigjet nji “ë”; për shembull: gjâ, zâ, âsht e tj.
-
2. Mbi të gjitha zânoret hundore afër të cilavet zhduket disa herë ndë gegnishte shkaku i hundimit (-n) e në tosknishte ndrrohet ndë “r”; për shembull: pê (pêni, përi); frê (frêni, frëri); hî (hîni, hiri); mullî (mullîni, mulliri); hû (hûni, huri); sŷ (sŷni, syri) e tj.
13. Gusht 1917. Komisija Letrare Shqipe
RRADHUE FJALËSH
1. Fjalë qi duhen m’u-shkrue me mb.
Âmbël (i, e, t’) |
Mbajtë (me) |
Mbyllë (me) |
II. Fjalë qi duhet m’u-shkrue me nd
Andaj |
Kundër |
Ndritë (me) |
Shtypshkronja Franciskane, Shkodër.
Burimi: Marrë nga wikisource
E drejta e përdorimit: Creative Commons Attribution/Share-Alike License
| Random Content | |
Comments
Add comment
- alternative
- articles
- audio
- barcaleta
- bejta
- bibliografi
- blemje
- botime
- dokumenta
- dramë
- dritshkroja
- dritshkroja
- dritshkroja
- faqja
- fedora
- film
- fmi
- gazepçarët
- gegnisht
- gegnisht
- gjuhësi
- gramatika
- histori
- humor
- informacion
- informacion
- internet
- kangë
- kangë
- konkurse
- kultura
- lajmërime
- letërsi
- letërsia
- linux
- mediaperv
- muzikë
- njoftime
- other
- përkthim
- përkthim
- përkthime
- përkthyes
- pkh
- poezi
- poezia
- polemics
- politikajt
- problem
- problem
- shembuj
- shërbimet
- shkrim
- shkrime
- shkurt
- simeba
- simeba
- studime
- teori
- tjera
- tjera
- udhëzim
- windows